آخرین دورهمی داستانی سال 1395 در موسسه حامی
آخرین دورهمی داستانی سال ۱۳۹۵ در موسسه حامی با حضور دوستان داستان نویس؛ سید مرتضی شاه ترابی، سید محمود حسینی، زهره عارفی، مائده مرتضوی و دوستان عضو کارگاه داستان نویسی ویژه مهاجران افغانستان در تهران برگزار شد.
یادداشتی بر مجموعه داستان«زیر پل سوخته کابل» نوشته سید محمود حسینی
روایت لحظه های بغرنج انسانی
داستان کوتاه فارسی در سال های اخیر و در بین تعدادی از نویسندگان به شدت به سمت ایجاز و گزیده گویی رفته و در این میان، برخی از نویسندگان توانسته اند از قالب نوشتاری داستان های کوتاه کوتاه بهره برده و موضوعات داستان خود را با استفاده از کمترین تعداد کلمات به مخاطب منتقل کنند. البته گرایش بیش از حد به این قالب نوشتاری هم طبعاتی دارد که مجموع این رویکردها را می توان در مجموعه داستان«زیل پل سوخته کابل» نوشته سید محمود حسینی دید. این کتاب از دو دفتر جداگانه اما به هم پیوسته تشکیل شده که در بیشتر داستان های دفتر اول و تعدادی از داستان های پایانی دفتر دوم، رویکرد نویسنده ایجاد زیاد در روایت داستان هاست که همین مسئله باعث شده تعدادی از آثار این دفتر در بهره گیری از برخی عناصر داستانی با محدودیت هایی مواجه شوند. از جمله در توصیف فضاها و شخصیت های داستانی که عناصر محیطی و بومی در آنها کمرنگ تر است. در مقابل، بسیاری از داستان های دفتر دوم از این جهت غنی تر هستند و در اغلب آنها، مخاطب با محیط های جغرافیایی مشخص رو به رو است که طبعا شخصیت های داستانی هم هویت مشخصی دارند. شاید بشود گفت در داستان های دفتر اول، نویسنده به اغلب موضوعات داستانی به چشم فراگیرتر نگاه کرده و مکان ها و شخصیت های داستانی را فراتر از یک محیط جغرافیایی خاص دیده و همین باعث شده خوانندگان به مراتب بیشتری با این آثار احساس همذات پنداری کنند. در حالی که بیشتر داستان های دفتر دوم با تمرکز روی موضوعات خاص در محیط مشخص، سرزمین افغانستان، برخی از ویژگی های زیستی افراد در این سرزمین به تصویر کشیده شده است. با توجه به تعداد نسبتا زیاد داستان ها در این مجموعه، (28 عنوان) طبعا همه این آثار کیفیت یکسانی ندارند. اغلب داستان های موفق این مجموعه را آثاری تشکیل می دهند که در آنها ویژگی های بومی با رویکرد بیان معضلات اجتماعی در جامعه جنگزده کشور افغانستان پررنگتر است. از جمله داستان های«هیچ»، «بی اختیار...»، «حماقت»، «مسافر»، «حلالیت»، «شرافت»، «کالای نو»، «زیر پل سوخته کابل» که همگی از آثار موفق این مجموعه هستند. در بخش بیان معضلات اجتماعی هم، نویسنده به مسایل مختلفی توجه کرده است. از پیامدهای ناگوار اعتیاد در میان طیف های مختلف شهروندان تا رفتارهای نادرست برخی فرماندهان نظامی با شهروندان عادی و همچنین ناکامی های احساسی و عاطفی که برخی از شخصیت های داستانی تجربه می کنند. در مجموع، رویکرد اصلی نویسنده در داستان های کتاب«زیر پل سوخته کابل، بیان برخی مسایل بغرنج و معضلاتی است که جامعه امروز افغانستان به اشکال مختلف آن را تجربه می کند.
چاپ اول (زمستان 1395) کتاب«زیل پل سوخته کابل» نوشته سید محمود حسینی در 84 صفحه با شمارگان 1000 نسخه و قیمت 8000 تومان از سوی انتشارات نگار تابان در تهران چاپ و منتشر شده است.
- این یادداشت در «خبرگزاری صلح افغانستان» منتشر شده است.
یادداشتی بر رمان«سایه»نوشته سونیا مقصودی
تصور خیال انگیز از دنیاهای موازی
رمان«سایه» نوشته سونیا مقصودی، ترکیبی از قالب های مختلف نوشتاری است که این ویژگی در وهله اول باعث آشفتگی متن شده است. این اثر به همان اندازه رمان روانشناختی است که یک رمان علمی تخیلی محسوب می شود. در کنار آن، یک اثر داستانی با مولفه های رمان عامه پسند است. از ویژگی های اصلی این داستان، تخیل بیش از حد لازم برای یک اثر داستانی است. با توجه به این که هر اثر داستانی به مقدار معینی تخیل لازم دارد تا خیال انگیزی آن باعث سیالیت ذهن شود اما در رمان سایه این تخیل بیش از ظرفیت های لازم است. تا جایی که تخیل بیش از حد، به خصلت های باورپذیری اثر تا حدودی لطمه می زند. با این حال، رمان«سایه» شروع معقول و طبیعی دارد و شاید بشود گفت زیباترین فصل این رمان، همان فصل اول است؛ با شخصیت پردازی های خوب و باور پذیر و حتی فضاسازی مناسب با قصه، اما در فصل های بعدی که موضوع«خود دیگری» یا همان زندگی موازی مطرح می شود، کنار هم قرار دادن این مسایل با توجه به زمینه سازی محدود مقداری مشکل می شود. شخصیت«انوش» که به در ابتدا به نظر می رسد تصور و خیال سایه باشد رفته رفته شکل واقعی به خود می گیرد و در نهایت جای سایه را کاملا می گیرد. شاید یکی از علت های این که مخاطب با انوش به اندازه سایه ارتباط برقرار نمی کند، این است که شخصیت انوش از ابتدا درست ساخته و پرداخته نشده است. یعنی از همان اول، نگاه مخاطب به این شخصیت همواره رویکرد غیر واقعی دارد. از سوی دیگر، به غیر از موضوع شخصیت پردازی، در بخش فضاسازی هم، محدودیت های زندگی انوش طبیعی جلوه نمی کند. مخاطب از محیط زندگی این شخصیت در کشور کانادا فقط توصیف های کلی از فضای پیرامون می شنود. در مجموع، این رمان ظرفیت های لازم برای تبدیل شدن به یک اثر داستانی خواندنی را دارد، اما آشفتگی ساختاری و روایی باعث شده چندگانگی در روایت و شخصیت پردازی و همچنین فضاسازی به کلیت اثر لطمه زند. این داستان با کمی تامل در چگونگی روایت می توانست به یک اثر داستانی با رویکرد روانشناختی تبدیل شود که با هزارتوی ذهن انسان سر و کار دارد اما در حال حاضر، بیشتر شبیه یک تصور خیال انگیز از دنیاهای موازی است که ارتباط زمانی و مکانی آن انسجام ارگانیک ندارد. نثر داستان ودایره واژگانی آن ساده و بی پیرایه است و رمان از این بابت مشکلی ندارد. همچنین عنوان«سایه» با هوشمندی برای داستان انتخاب شده و با مضمون آن هماهنگی لازم را دارد.
چاپ اول (1395) کتاب«سایه» نوشته سونیا مقصودی با ویراستاری سمیرا نجدسمیعی، در 256 صفحه با شمارگان 550 نسخه و قسمت 15500 تومان از سوی نشر پیکان در تهران چاپ و منتشر شده است.
یادداشتی بر رمان«بیرون از گذشته، میان ایوان» نوشته مهری بهرامی
خواب کفش های قرمز در پای همه زن های دنیا
رمان«بیرون از گذشته، میان ایوان» نوشته مهری بهرامی، از همان ابتدا رویکرد چند وجهی دارد و روایت مشخص و منسجمی برای کلیت اثر تعیین نشده است. هر بخش از داستان مانند تکه ای از یک پازل بزرگ کنار هم قرار می گیرند تا در نهایت شکل نهایی اثر نمایان شود، اما در عمل این گونه نمی شود. در پایان داستان، هر تکه ای از پازل ویژگی و هویت خاص خود را، البته به شکل ناتمام دارد و ارتباط با آن با بخش های دیگر تقریبا کمرنگ است. نویسنده پس زمینه وسیعی را برای داستان خود در نظر گرفته که در آن، تقریبا از بسیاری مفاهیم رایج سخن می گوید؛ از عشق، خوشی، درد، تولد، مرگ، افسانه ها، اسطوره ها، دیروز، امروز... با توجه به این که هر یک از این مفاهیم به تنهایی از بار معنایی گسترده ای برخوردارند، وارد کردن گوشه ای و اغلب ناتمام از هر یک از این معناها به داستان، به شدت باعث آشفتگی اثر شده و مخاطب معمولا در طول اثر در میان معناهای چند وجهی سردر گم است و تکلیف رویکرد نویسنده چندان مشخص نیست. رمان«بیرون از گذشته، میان ایوان» شروع گیرا و پر کششی ندارد. نویسنده از شیوه ای کمک گرفته که در یک دوره ای برای مخاطبان داستان جذابیتی داشت که حالا تا حدودی کلیشه ای و مستعمل شده است؛ کلنجار رفتن شخصیت نویسنده در داستان با شخصیت های داستانی که خودش خلق کرده است. نویسنده می خواهد شخصیت داستانی را به سمت دلخواه خود ببرد، اما آن شخصیت نافرمانی می کند و سمت دیگری را در پیش می گیرد. در همان ابتدای اثر، حرف از شخصیت«خورشید» و چگونگی خلق آن توسط نویسنده است که سر جای خود نیست و این موضوع، نویسنده را که خودش هم یکی از شخصیت های داستانی است با موضوع تازه ای مواجه می کند.
«نیست... به گمانم دوباره شبانه جسته و رفته از میان کاغذها. باز مداد سیاه را هم با خودش برده. لابد نگران بوده ننویسمش.»(ص 7) در ادامه پای زن های دیگری هم به داستان باز می شود که هر یک در موقعیتی متفاوت، وجهی از وجوه زنانه را به نمایش می گذارند. از زنانی با نگاه سنتی در دوره های تاریخی سپرده شده، مثل عزیز و خاتون گرفته تا زنانی با نشانه های امروزی مانند پری که در دایره ذهن نویسنده شکل می گیرند و با رفتارهای خاص خود، بخشی از ویژگی زنان امروز جامعه را به نمایش می گذارند. یا حتی زنانی مانند سوگل، که وجه ناپیدای زن امروز را روایت می کنند. نویسنده در روایت زندگی هر یک از این زنان، مفهوم درد کشیدن مدام در جایگاه یک زن در کنار خوشی های لحظه ای را همواره یادآوری می کند و زن را اغلب انسانی معرفی می کند که زندگی اش با دردهای ناگفتنی عجین شده است. از منظر نویسنده، خلقت زن، با احساس و عواطف و طبعا دردهای زنانه و متعاقب آن با رنج های پیاپی همراه است و تنها یک زن است که می تواند از رنج های زنان دیگر آگاه باشد و دنیای مردان برای ورود به این جهان اسرارآمیز زنانه توفیقی ندارد و اساسا قرار نیست به این دنیا ورود پیدا کند. توجه به چنین نکاتی باعث شده داستان مهری بهرامی پر از نمادها و نشانه ها باشد و اساسا رازگشایی از همه این نمادها و نشانه ها برای همه مخاطبان تقریبا امکانپذیر نیست. اشیای سمبلیک بسیاری هم در جای جای داستان گنجانده شده که بار چند وجهی داستان را دوچندان می کند. مانند کفش های قرمز که در داستان تاکید می شود به پای همه زن های دنیا اندازه می شود. «... کفش ها رفته بودند توی خواب یک عالمه زن از هر گروه و قشری... کفش های قرمز عالم گیر شده بود. خیلی ها بعد از بیدار شدن، خوابشان که فراموش نشد، هیچ، برای همیشه سعی کردند ماندگارش هم کنند.» (ص 41) همزمان با کفش های قرمز و همه زن های دنیا، پای شخصیت افسانه ای سیندرلا هم به قصه باز می شود و نویسنده در توصیف وجه اشتراک قصه خود و قصه سیندرلا می نویسد:«در قصه من کفش ها شبانه آمده بودند به خواب یک عالمه زن و سیندرلا هم همه رویدادهای قصه اش در شب و میان ظلمات اتفاق می افتاد.» ( 42) فصل های پایانی داستان از بخش های میانه آن که به شدت جنبه های فراواقعی دارند فاصله گرفته و به سمت روایت واقع گرا می رود و با بیان موقعیت بیمار زن راوی در بیمارستان و تولد کودکی به پایان می رسد.
چاپ اول(تابستان 1395) کتاب«بیرون از گذشته، میان ایوان» نوشته مهری بهرامی در 103 صفحه با شمارگان 770 نسخه و قیمت 7500 تومان از سوی انتشارات نیلوفر در تهران چاپ و منتشر شده است.
کارگاه آموزش داستان نویسی ویژه مهاجران افغانستانی
کارگاه های آموزش داستان نویسی که با نویسندگان و هنرجویان مهاجر افغانستانی دارم، نسبت به روزهای اول پیشرفت های خوبی دارد و اغلب شرکت کنندگان در این کارگاه دست به قلم برده و داستان های خوبی هم در این مدت نوشته اند. در کنار بخش آموزش تئوری داستان نویسی، بخشی هم به داستان خوانی شرکت کنندگان در کارگاه اختصاص یافته که در نشست های اخیر شاهد خواندن داستان های تکنیکی قابل توجه بودم.
.